رق (تاریخچه و شیوه تدریس)
رق (Riqq / Riq) یکی از مهم‌ترین سازهای کوبه‌ای خانواده سازهای کوبه‌ای قاب‌دار یا فریم درام‌ها در موسیقی خاورمیانه و به ویژه موسیقی کلاسیک عربی است. این ساز، با وجود ابعاد نسبتاً کوچک، از نظر امکانات تکنیکی و نقش موسیقایی، یکی از پیچیده‌ترین سازهای کوبه‌ای این منطقه به شمار می‌رود. رق علاوه بر همراهی ریتمیک، می‌تواند در اجرای الگوهای پیچیده‌ی ایقاعی، تزئینات ریتمیک، پاساژها و تکنیک‌های تک‌نوازی نیز نقشی مستقل داشته باشد.
تصاویر و آثار باستان شناختی نشان می‌دهند که دوایر زنگ‌دار در تمدن‌های باستانی بین‌النهرین، مصر و دیگر مناطق خاورمیانه مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند.
رق در جهان عرب :
رق در طول تاریخ موسیقی عربی به یکی از سازهای مهم همراهی‌کنندهٔ آواز و سازهای ملودیک تبدیل شد. این ساز به‌خصوص در سنت موسیقی کشور مصر و تمام جغرافیای سرزمین‌های عربی اهمیت فراوانی پیدا کرد.
در موسیقی عربی، ساختار ریتمیک بر پایه ایقاع شکل می‌گیرد.
نوازنده رق می‌تواند با استفاده از بخش مرکزی پوست، لبه پوست، قاب و سنجک‌ها یا جلاجل‌ها صداهای متفاوتی ایجاد کند. ترکیب این صداها امکان اجرای طیف گسترده‌ای از الگوهای ریتمیک را فراهم می‌کند.
ساختمان رق :
رق معمولاً از یک قاب چوبی یا امروزه در برخی نمونه‌ها از مواد مصنوعی، یک پوست کشیده شده و مجموعه‌ای از جلاجل‌ها تشکیل شده است. سنج‌ها که در اطراف قاب قرار دارند، ویژگی صوتی بسیار مشخصی به این ساز می‌دهند.
در نمونه‌های سنتی، پوست طبیعی حیوانات، به‌ویژه پوست ماهی یا بز، مورد استفاده قرار می‌گرفت. امروزه در کنار پوست طبیعی، پوست‌های مصنوعی نیز به کار می‌روند. استفاده از مواد مصنوعی امکان کنترل بیشتر در برابر تغییرات دما و رطوبت و همچنین ثبات کوک را فراهم کرده است.
ابعاد، ضخامت قاب، نوع پوست، تعداد جلاجل‌ها و روش ساخت می‌توانند بر رنگ صوتی و پاسخ تکنیکی ساز تأثیر بگذارند.
شیوه‌ی نوازندگی رق :
ساز رق بر خلاف ظاهر ساده و بدوی خود ، دارای تکنیک‌های بسیار ظریف و پیچیده‌ای می‌باشد به‌طوری که آن‌را به ویولن سازهای کوبه‌ای تشبیه کرده‌اند. این ساز یک درام‌ست کامل هست که ترکیبی از صدای چوب و پوست و فلز را در کنار هم دارد.
اعراب این ساز را بسیار با احساس می‌نوازند ولی نوازندگان ترک بسیار خلاقانه و پیچیده‌تر اجرا می‌کنند.
در نوازندگی پیشرفته، مسئله تنها اجرای یک الگوی ریتمیک نیست؛ بلکه کنترل دقیق دینامیک، آرتیکولاسیون، تمپو، رنگ صوتی و نسبت میان پوست و جلاجل‌ها اهمیت پیدا می‌کند.
از نوازندگان پیشکسوت این ساز در جهان می‌توان به استادان :
محمت آکاتای ، زوهر فرسکو ، گلن ولز ، کادیر گوکسو و غیره اشاره کرد.
این ساز در ایران ، فعلا به جز روزبه زرعی ، آموزگار تخصصی ندارد و امید است که در آینده هنرجویان این ساز، مسیر حرفه ای نوازندگی رق را ادامه دهند.
شیوه‌ی تدریس رق :
دوره‌ی مقدماتی
دوره‌ی مقدماتی آموزش ساز رق با نوازندگی در پوزیشن کبره آغاز می‌گردد. در این پوزیشن محوریت درس‌ها بیشتر روی اجرای تکنیک بر سنج‌ها و ضربات آزاد بر روی پوست متمرکز است. مباحث تئوری موسیقی، نت‌خوانی و آشنایی با ایقاعات عرب از روی جزوه‌ی تالیفی روزبه زرعی پیش می‌رود.
دوره‌ی متوسطه
دوره‌ی متوسطه آموزش رق با نوازندگی در پوزیشن سافت آغاز می‌شود که ضربات گرفته و کنترل بیشتر انگشتان و تکنیک‌های سریع‌تر آموزش داده می‌شود. اصول موسیقی عثمانی در کنار ریتم‌های مدرن و آشنایی کامل با میزان‌های ساده و ترکیبی و همچنین هم‌نوازی با آثار موسیقی در این دوره اتفاق می‌افتاد.
دوره‌ی پیشرفته
در این دوره : میزان‌های لنگ، ادوار طویل، و متر‌های پیچیده آموزش داده می‌شود. اجرای پلی ریتم‌ها و تغییر پوزیشن بین کبره و سافت و اجرای تک‌نوازی‌های مختلف از جمله رویکرد‌های آموزشی در دوره‌ی پیشرفته‌ی نوازندگی رق می‌باشد. در نهایت نواختن این ساز در سبک‌های غیر سنتی مانند موسیقی مدرن و موسیقی جز آموزش داده می‌شود.
